Çfarë thotë neni 42 dhe ku mbeti reciprociteti?
?Neni 42 i Kushtetutës së Republikës së Turqisë përcakton shprehimisht: “Asnjë gjuhë tjetër përveç turqishtes nuk mund t’u mësohet qytetarëve turq si gjuhë amtare në institucionet arsimore.”
Turqia mbështet institucione arsimore në Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut, ndërsa nuk është konfirmuar asnjë shkollë me arsim të plotë në shqip për komunitetin shqiptar në Turqi. Çfarë parashikon Kushtetuta turke dhe çfarë përgjigjeje kanë autoritetet për këtë dallim?
Presidenti i Turqisë, Recep Tayyip Erdo?an, ka theksuar vazhdimisht miqësinë dhe vëllazërinë me shqiptarët. Në vitin 2021, gjatë inaugurimit të Spitalit të Miqësisë Turqi–Shqipëri në Fier, ai i cilësoi shqiptarët si vëllezër dhe motra dhe deklaroi se Turqia kishte mbështetur zhvillimin e Shqipërisë për më shumë se 30 vjet.
Në një intervistë për Top Channel, Erdo?an kishte theksuar gjithashtu lidhjet historike dhe familjare me shqiptarët, duke deklaruar se Turqia ishte e gatshme t’i ofronte Shqipërisë mbështetje politike, ekonomike dhe kulturore.
Por deklaratat për miqësi dhe vëllazëri ngrenë edhe një pyetje konkrete për të drejtat arsimore të komunitetit shqiptar në Turqi.
Zoti President Erdo?an, nëse shqiptarët janë miqtë dhe vëllezërit tuaj, përse nuk shohim të njëjtin angazhim për hapjen e shkollave shqipe në Turqi, siç shohim për institucionet arsimore që Turqia mbështet në Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut?
Ku janë shkollat shqipe për komunitetin shqiptar në Turqi? Sa shkolla me mësim të plotë në shqip ka financuar apo autorizuar shteti turk?
Këto janë pyetje që kërkojnë përgjigje institucionale.
Neni 42 i Kushtetutës turke: Çfarë parashikon ligji?
Neni 42 i Kushtetutës së Republikës së Turqisë përcakton shprehimisht:
“Asnjë gjuhë tjetër përveç turqishtes nuk mund t’u mësohet qytetarëve turq si gjuhë amtare në institucionet arsimore.”
Dispozita përcakton gjithashtu se rregullat për mësimin në gjuhë të huaja caktohen me ligj dhe se dispozitat e marrëveshjeve ndërkombëtare mbeten të rezervuara.
Ky kufizim kushtetues ka rëndësi të drejtpërdrejtë për qytetarët turq me prejardhje shqiptare që dëshirojnë arsimim në gjuhën e tyre amtare.
Ligji nr. 2923, i ndryshuar në vitin 2014, parashikon mundësinë e hapjes së shkollave private në gjuhët që përdoren tradicionalisht nga qytetarët turq, por kjo mundësi është e kushtëzuar nga miratimet shtetërore.
Për gjuhën shqipe, hulumtimi nuk ka konfirmuar ekzistencën e një shkolle të licencuar që ofron arsim të plotë në këtë gjuhë.
Turqia mbështet shkolla në Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut
Në anën tjetër, Turqia ka ndërtuar një rrjet ndërkombëtar institucionesh arsimore përmes Fondacionit Maarif.
Fondacioni ka institucione në Prishtinë, Prizren, Tetovë dhe Shkup, ku ofrohet edhe mësimi i gjuhës turke.
Në Maqedoninë e Veriut, programet e Maarif përfshijnë turqishten si gjuhë amtare dhe si gjuhë të huaj. Megjithatë, jo të gjitha institucionet e fondacionit zhvillojnë mësimin e plotë në turqisht.
Prania e këtyre institucioneve dëshmon angazhimin e Turqisë për të mbështetur arsimin dhe gjuhën turke jashtë kufijve të saj.
Ndërkohë, për komunitetin shqiptar brenda Turqisë nuk është identifikuar një institucion që ofron arsim të plotë në shqip.
Shqiptarët në Turqi dhe çështja e arsimit në gjuhën amtare
Turqia ka një komunitet të madh me prejardhje shqiptare, të formuar gjatë periudhave të ndryshme historike dhe valëve të migrimit nga Ballkani.
Vlerësime të ndryshme e vendosin numrin e personave me prejardhje shqiptare në miliona, por mungon një statistikë zyrtare aktuale dhe e verifikuar që përcakton numrin e saktë të tyre.
Megjithatë, përmasat e komunitetit e bëjnë të rëndësishme pyetjen për mundësitë e ruajtjes së gjuhës shqipe.
A ekziston një program shtetëror për mbështetjen e arsimit shqip? A janë paraqitur kërkesa për hapjen e shkollave? Nëse po, a janë miratuar apo refuzuar ato?
Këto të dhëna duhet të bëhen publike nga autoritetet përkatëse turke.
President Erdo?an, a do të shndërrohet miqësia në mbështetje për shkollat shqipe?
Në deklaratat e tij, presidenti Erdo?an ka theksuar lidhjet historike, kulturore dhe familjare ndërmjet popullit turk dhe atij shqiptar.
Në vitin 2022, ai deklaroi se Turqia do të vazhdonte të qëndronte pranë Shqipërisë në fushat ku ajo kishte nevojë për mbështetje.
Por çështja e arsimit shqip brenda Turqisë mbetet një temë për të cilën kërkohen përgjigje konkrete.
Zoti President, a do ta mbështesë Turqia hapjen e shkollave shqipe për qytetarët e saj me prejardhje shqiptare?
Nëse shteti turk investon në institucione arsimore në Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut, cilat janë mundësitë që ofron për komunitetin shqiptar në territorin e vet?
A ekziston vullneti institucional për të autorizuar dhe mbështetur shkolla ku fëmijët shqiptarë mund të mësojnë në gjuhën e tyre amtare?
Dhe nëse një mundësi e tillë nuk është realizuar, cilat janë arsyet ligjore dhe administrative?
Çështja e reciprocitetit nuk nënkupton kufizimin e të drejtave të komunitetit turk në Kosovë apo Maqedoninë e Veriut.
Përkundrazi, ajo lidhet me mundësinë që edhe shqiptarët në Turqi të kenë qasje në arsim në gjuhën e tyre.
Marrëdhëniet miqësore ndërmjet shteteve mund të përfshijnë bashkëpunim ekonomik, kulturor dhe arsimor. Në këtë kuadër, arsimi në gjuhën amtare është një çështje konkrete që meriton të trajtohet në dialogun ndërmjet Turqisë, Kosovës dhe Shqipërisë.
Pyetja për presidentin Erdo?an mbetet: Nëse Turqia mbështet shkolla dhe programe të gjuhës turke në trojet shqiptare, a do të mbështesë edhe hapjen e shkollave shqipe për komunitetin shqiptar në Turqi?
Deri në publikimin e këtij artikulli, nuk është siguruar një përgjigje zyrtare nga Presidenca apo Ministria turke e Arsimit lidhur me numrin e shkollave shqipe të autorizuara dhe mundësitë për hapjen e tyre.
Referencat kryesore: Kushtetuta e Turqisë, neni 42 ; Deklarata zyrtare e Erdo?an për miqësinë shqiptaro-turke, 2021 ; Deklarata e Erdo?an, 17 janar 2022 .
