Juli ka kaluar vite duke punuar shumë për të ndërtuar ëmbëltoren e familjes së tij në Shkodër. Por kur e pyet se çfarë pret nga anëtarësimi i Shqipërisë në Bashkimin Evropian, pasiguria është e dukshme në sytë e tij.
«Kemi dëgjuar shumë. Fëmijët që jetojnë në Padova më thonë se gjithçka do të jetë më mirë dhe më e rregullt, por unë jam i shqetësuar se nuk do të jem në gjendje të përballoj këto rregulla të reja », thotë ai.
Ankthi i Julit është një pasqyrim i një realiteti më kompleks: integrimi evropian në Shqipëri ka mbetur për vite me radhë një monolog politik në kryeqytet, pa arritur ende tek bizneset dhe qytetarët në terren. Ndërsa zyrtarët brohorasin shifrat rekord të turizmit dhe rritjes ekonomike, qytetarët ankohen për rritjen paralele të çmimeve që e bën këtë progres të padukshëm për ta.
Pyetja që lind sot është nëse po ndërtojmë një ekonomi të qëndrueshme sipas standardeve të BE-së dhe cili model na pret përtej kufirit: suksesi industrial i Republikës Çeke apo rruga e Bullgarisë.
Paradoksi i rritjes dhe “kambanat” e Brukselit
Përtej entuziazmit zyrtar, Bashkimi Evropian po bën thirrje për reforma të thella që prekin rrënjët e sistemit tonë ekonomik. Në Raportin e fundit të Progresit, Komisioni Evropian lëshoi ??një paralajmërim të qartë: “Një ekonomi e madhe informale pengon mjedisin e biznesit dhe konkurrueshmërinë.”
Edhe pse të ardhurat fiskale janë rritur dhe sektori i ndërtimit vazhdon të zgjerohet me ritëm të shpejtë, Brukseli vëren se kjo rritje nuk po shoqërohet me reforma strukturore të mjaftueshme. Raporti thekson konkurrencën e dobët, ndërmjetësimin financiar të kufizuar dhe reformat e papërfunduara.
Ekonomistja Ornela Liperi thotë se integrimi evropian në Shqipëri është trajtuar gabimisht si një proces kryesisht politik dhe zgjedhor, duke lënë në hije përgatitjen e tregut.
“Deri më tani, procesi i integrimit është parë më shumë nga dy perspektiva. E para, ajo politike, si një mjet që partitë dhe qeveria e përdorin si argument për të fituar besimin e publikut dhe për të marrë vota. Së dyti, nga perspektiva e individëve që tërhiqen nga avantazhe të tilla si lëvizja e lirë ose mundësitë për punësim dhe studim”, thotë Liperi.
Sipas saj, aktori kryesor që do të mbajë barrën kryesore të këtij procesi, biznesi vendas, është lënë jashtë vëmendjes.
“Integrimi në BE nuk do të thotë vetëm hapje kapitujsh dhe përafrim i ligjeve. Ai do të thotë transformim i thellë: një ekonomi konkurruese, produkte që përmbushin standardet evropiane, siguri ushqimore, mbrojtje e mjedisit, transparencë financiare dhe luftë kundër informalitetit.”
Midis informalitetit dhe oligopolit
Sfidat në terren mbeten kronike. Raporti i Progresit thekson se punësimi informal është rritur përsëri, veçanërisht në sektorë kyç si ndërtimi, turizmi, shërbimet dhe rrobaqepësia.
Ekonomisti Zef Preçi argumenton se informaliteti i lartë, i cili vlerësohet të luhatet midis 28% dhe 32% të Prodhimit të Brendshëm Bruto në vitet e fundit, së bashku me mungesën e konkurrencës, janë minat më të mëdha në rrugën tonë evropiane.
“Informaliteti përfshin aktivitete të padeklaruara, paga të padeklaruara, xhiro pa fatura dhe punësim pa kontrata. Ai zvogëlon bazën tatimore, shtrembëron statistikat dhe e bën të pamundur hartimin e politikave sipas standardeve të BE-së”, thotë Preçi. “Bizneset informale konkurrojnë me kosto artificialisht më të ulëta, duke dëmtuar firmat serioze dhe duke zvogëluar motivimin për investime afatgjata.”
Përveç informalitetit, një shqetësim tjetër lidhet me përqendrimin e tregut, një problem i ngritur shpesh në Parlament nga deputetë të të dy krahëve politikë, përfshirë Jorida Tabakun dhe Erion Braçen.
Preçi përmend si shembull tregun e karburanteve, ku indeksi Herfindahl-Hirschman, i cili mat përqendrimin e tregut, arrin nivele që sinjalizojnë oligopol.
“Në disa tregje kyçe, disa lojtarë dominojnë dhe i mbajnë çmimet lart. Kur bizneset besojnë se edhe tenderët publikë nuk zhvillohen në bazë të konkurrencës së vërtetë, kompanitë serioze tërhiqen. Krijohet një rreth vicioz ku disa kompani të lidhura me pushtetin përforcojnë pozicionin e tyre dominues”, shpjegon ai.
Modeli: ndërtim dhe turizëm?
Shtyllat që e mbajnë ekonominë aktuale mbi ujë — ndërtimi, turizmi dhe remitancat — po shihen me skepticizëm nga ekspertët për sa i përket qëndrueshmërisë afatgjatë.
“Modeli aktual është relativisht i qëndrueshëm në afat të shkurtër dhe rrjedh nga faktorë konjukturorë, por mbetet i brishtë dhe jo konvergjent me standardet e BE-së në afat të gjatë ”, argumenton Preçi.
Ai shton se ndërtimi është sektori më ciklik dhe më i ekspozuar ndaj luhatjeve.
“Rritja e ndërtimit pa rritur produktivitetin krijon rrezikun e një flluske në çmimet e pronave dhe kanalizon burimet financiare larg prodhimit dhe inovacionit.”
Në të njëjtën kohë, turizmi mbetet i ekspozuar ndaj krizave të jashtme, ndërsa emigrimi masiv që gjeneron remitanca po e zbraz njëkohësisht vendin nga kapitali njerëzor dhe nga një fuqi punëtore e kualifikuar.
Mësime nga Praga dhe Sofja
Për të kuptuar se ku mund të shkojë Shqipëria, mjafton të hedhim një vështrim në historinë e dy vendeve të ish-bllokut komunist që iu bashkuan BE-së.
Republika Çeke, shtet anëtar (2004); mbi 50 miliardë euro në infrastrukturë, kërkim shkencor, inovacion, dixhitalizim.
PBB për frymë mbi 90% të mesatares së BE-së; papunësi ndër më të ulëtat në Evropë; ekonomi plotësisht e integruar.
Në anën tjetër qëndron Bullgaria, e cila iu bashkua (2007)
Rreth 20-25 miliardë euro në investime në infrastrukturë dhe mbështetje të madhe për bujqësinë. Por sot Bullgaria mbetet ende vendi më i varfër në BE; probleme kronike me korrupsionin; fonde të pezulluara shpesh nga KE; humbje masive e popullsisë përmes emigrimit.
Ky krahasim vërteton se fondet evropiane nuk janë automatikisht një garanci zhvillimi. Ajo që bën diferencën është serioziteti i institucioneve dhe aftësia e bizneseve lokale për t'u përballur me konkurrencën e tregut të përbashkët.
"Nuk e di çfarë luleshtrydhesh po ha"
Sipas Ornela Liperit, Shqipëria është tashmë vonë në përgatitjen për ekonominë reale. Ajo kujton bisedat me zyrtarët evropianë ku ngritën alarmin për mungesën e standardeve bazë, siç është gjurmueshmëria e produkteve ushqimore.
«Nuk e dini çfarë luleshtrydhesh po hani», ishte komenti i drejtpërdrejtë i një zyrtari të lartë të Komisionit Evropian.
“Nëse duam të jemi pjesë e Evropës, është e papranueshme të mos kemi laboratorë funksionalë dhe garanci për origjinën dhe sigurinë e produkteve. Shumë biznese shqiptare kanë frikë se nuk do të kenë kapacitetin financiar për të përmbushur këto standarde dhe rrezikojnë falimentimin”, thotë Liperi, duke shtuar se qeveria duhet ta kthejë urgjentisht vëmendjen nga terreni për ta bërë tranzicionin sa më të lehtë të jetë e mundur.
Në fund të fundit, miliardat në fonde evropiane nuk janë magji; ato janë thjesht një mjet. Republika Çeke tregoi se me institucione dhe vizion të fortë, BE-ja mund të shërbejë si katalizator për zhvillimin ekonomik. Bullgaria vërtetoi se, pa luftuar korrupsionin dhe informalitetin, paratë e Brukselit mund të përmirësojnë infrastrukturën, por jo domosdoshmërisht të transformojnë ekonominë.
Shqipëria nuk mund ta shohë integrimin thjesht si një trofe politik apo si një mundësi për emigracion. Nëse institucionet nuk fillojnë sot të përgatisin bizneset lokale për standardet dhe konkurrueshmërinë e tregut evropian, anëtarësimi në BE mund të jetë më sfidues nga sa pritej.
Anasjelltas, kur Shqipëria të hyjë zyrtarisht në Bashkimin Evropian, pastiçeri Juli në Shkodër dhe mijëra sipërmarrës si ai mund të mos e gjejnë tregun e madh evropian që presin, por vështirësinë e mbijetesës në të. /ACQJ, do t’iu jemi mirenjohes nese do te na ndihmonit që të mirmbajmë faqen vetëm duke shtypur(mbi foton) që ndodhet më poshtë.Faleminderit për mirkuptimin SHQIPE
