Një histori e jashtëzakonshme solidariteti dhe krenarie shqiptare vazhdon të rikthehet në vëmendjen ndërkombëtare, dekada pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore. Në një nga periudhat më të errëta të historisë së Evropës, kur hebrenjtë përndiqeshin, arrestoheshin dhe deportoheshin nga regjimi nazist, shumë familje shqiptare vendosën të rrezikonin gjithçka për t’u ofruar atyre strehë dhe mbrojtje.
Shqiptarë myslimanë dhe të krishterë hapën dyert e shtëpive të tyre për hebrenjtë që kërkonin shpëtim. Ata i fshehën, i ushqyen, u siguruan dokumente dhe në shumë raste i trajtuan si anëtarë të familjes. Në qendër të këtij qëndrimi ishte një nga konceptet më të fuqishme të traditës shqiptare: **BESA**.
Besa nuk ishte thjesht një premtim. Për shumë shqiptarë ajo nënkuptonte detyrimin moral për të mbrojtur mysafirin dhe njeriun që kërkonte ndihmë, pavarësisht fesë, prejardhjes apo rrezikut që mund t’i kanosej familjes që e strehonte.
Një nga historitë më të njohura është ajo e **Refik Veselit**. Ai ishte ende shumë i ri kur u përfshi në shpëtimin e një familjeje hebreje. Veseli punonte si nxënës në një studio fotografie në Tiranë dhe, kur rreziku ndaj hebrenjve u shtua, ai vendosi t’i ndihmonte njerëzit që njihte.
Së bashku me familjen e tij, Refik Veseli i dërgoi të strehuarit drejt zonës së Krujës, ku ata u fshehën dhe u mbrojtën për një periudhë të gjatë. Në një kohë kur zbulimi i tyre mund të sillte pasoja të rënda, familja Veseli nuk u tërhoq.
Historia e tij është bërë ndër vite një simbol i asaj që shqiptarët bënë gjatë Holokaustit. Refik Veseli dhe anëtarë të tjerë të familjes së tij janë nderuar për rolin e tyre në shpëtimin e hebrenjve, ndërsa dëshmitë për këtë periudhë vazhdojnë të studiohen dhe të prezantohen në muze, shkolla dhe institucione kujtese në vende të ndryshme të Evropës.
Kjo histori ka marrë një domethënie të veçantë edhe në Gjermani. Në Berlin, emri i Refik Veselit është përdorur për të nderuar trashëgiminë e tij dhe për t’ua përcjellë brezave të rinj mesazhin e guximit qytetar dhe të përgjegjësisë njerëzore.
Për nxënësit që njihen me këtë histori, Refik Veseli nuk përfaqëson vetëm një shqiptar që shpëtoi një familje hebreje. Ai përfaqëson zgjedhjen për të mos qëndruar indiferent përballë persekutimit.
Rasti shqiptar konsiderohet veçanërisht domethënës për shkak të bashkëpunimit ndërmjet komuniteteve të ndryshme fetare. Myslimanë, katolikë dhe ortodoksë u përfshinë në mbrojtjen e hebrenjve, duke treguar se përballë një rreziku njerëzor, dallimet fetare kaluan në plan të dytë.
Shumë nga familjet që ndihmuan nuk e konsideruan veprimin e tyre si heroizëm. Në dëshmitë e mbledhura pas luftës, shpesh del ideja se ata thjesht kishin bërë atë që mendonin se ishte e drejtë: kishin mbrojtur njerëz që ndodheshin në rrezik.
Pikërisht këtu qëndron fuqia e kësaj historie. Në kohën kur frika dhe dhuna kishin pushtuar Evropën, familje të zakonshme shqiptare zgjodhën mikpritjen në vend të indiferencës dhe mbrojtjen në vend të tradhtisë.
Sot, kur historia e Refik Veselit dhe e shqiptarëve që shpëtuan hebrenj mësohet edhe jashtë trojeve shqiptare, **BESA** shndërrohet nga një traditë kombëtare në një mesazh universal: se edhe në periudhat më të errëta, një individ apo një familje mund të bëjë diferencën duke zgjedhur të mbrojë jetën e tjetrit.
Është një kapitull i historisë shqiptare që vazhdon të ngjallë respekt dhe që dëshmon se guximi nuk matet vetëm në fushën e betejës, por edhe në momentin kur një njeri hap derën e shtëpisë së tij për dikë që rrezikon jetën, do t’iu jemi mirenjohes nese do te na ndihmonit që të mirmbajmë faqen vetëm duke shtypur(mbi foton) që ndodhet më poshtë.Faleminderit për mirkuptimin SHQIPE
