Në Rivierën Franceze, deti ka pamje si në kartolina që është vërtet mashtruese: radhë të rregullta çadrash plazhi, shëtitore buzë detit, varka të ankoruara në marina dhe turistë me rroba banje ende të lagura e telefona në dorë.
Duket si vendi i fundit ku mund të flitet për cuname. Megjithatë, pikërisht aty – duke përfshirë Nicën, Kanën, Antibin dhe shtrirjen franceze të Detit Ligur – shkencëtarët kanë vite që këmbëngulin te një fjalë e pakëndshme: gatishmëri.
Në Mesdhe, rreziku i një cunami shpesh perceptohet si diçka e largët, pothuajse ekzotike – lloji i fenomenit që lidhet me Paqësorin, Japoninë apo Indonezinë; imazhe që shihen në lajme dhe që në mendje i lidhim me oqeane të mëdha. Deti ynë duket më i vogël, më i njohur, më i butë. Problemi është se gjeologjia nuk pyet për mënyrën se si njerëzit i konceptojnë gjërat.
Baseni i Mesdheut është i ngushtë dhe i populluar dendur, i rrethuar nga vija sizmike dhe vullkane, si dhe i mbushur me zona bregdetare të urbanizuara, porte, aeroporte dhe plazhe plot me njerëz gjatë verës. UNESCO-IOC vlerëson se ekziston një probabilitet 100% për një cunami me lartësi të paktën një metër në Mesdhe brenda 30 deri në 50 viteve të ardhshme; njoftime të tjera zyrtare flasin për një probabilitet thuajse 100% për një valë që e kalon një metër brenda 30 viteve të ardhshme. Afati kohor mund të ndryshojë, por mesazhi mbetet i njëjtë: rreziku është real dhe ka të bëjë me një det që ndodhet shumë më pranë nesh sesa e imagjinojmë zakonisht.
Një cunami – ose valë sizmike detare – ndodh kur një vëllim masiv uji zhvendoset papritur. Kjo mund të shkaktohet nga një tërmet nënujor, një rrëshqitje dheu nënujore ose një shpërthim vullkanik. Vala lëviz me shpejtësi të madhe, shpesh pa shfaqur atë pamje dramatike në ujëra të hapura që mund ta përfytyrojmë. Rreziku shfaqet pranë bregut, ku energjia përqendrohet, uji vërshon mbi tokë dhe rrymat bëhen aq të fuqishme sa të marrin me vete njerëz, makina, varka dhe struktura të lehta. Vala e parë mund të pasohet nga të tjera, dhe ajo fillestare mund të krijojë madje përshtypjen e gabuar se rreziku ka kaluar. Organizata Botërore e Shëndetësisë vëren se midis viteve 1998 dhe 2017, cunamet shkaktuan mbi 250,000 vdekje në mbarë botën, shumica dërrmuese e të cilave ndodhën gjatë katastrofës së vitit 2004 në Oqeanin Indian.
Riviera Franceze ka qenë tashmë dëshmitare e sjelljeve jonormale të detit. Më 16 tetor 1979, në Nicë, një shembje nënujore e lidhur me punimet e ndërtimit në zonën e portit dhe aeroportit shkaktoi një cunami lokal; humbën jetën tetë persona dhe u regjistruan dëme deri në Antibes dhe Kanë. Studimet e mëvonshme rindërtuan dinamikën e përmbytjes – veçanërisht në zonat La Salis dhe La Garoupe në Antibes – me efekte të vëzhguara përgjatë bregdetit për disa minuta.
Edhe më herët, më 23 shkurt 1887, tërmeti i Ligurias goditi zonën midis Rivierës Italiane dhe asaj Franceze. Dëshmitë historike përshkruajnë një tërheqje të papritur të detit në Kanë dhe Antibes, të ndjekur nga valë që arrinin deri në rreth dy metra lartësi, duke përmbytur plazhet dhe duke shkaktuar dëme materiale. Pranë Imperias, lartësia maksimale e arritur nga uji vlerësohet të ketë qenë rreth dy metra. Bëhej fjalë për një Mesdhe pa smartfonë, njoftime të menjëhershme, tabela elektronike apo sisteme moderne të mbrojtjes civile. Ajo që vlente atëherë, vlen edhe sot kur koha është e kufizuar: të dallosh shenjën paralajmëruese, të kuptosh situatën dhe të zhvendosesh në një terren më të lartë.
Në vitin 2003, tërmeti i Boumerdès në Algjeri tregoi se sa i ndërlidhur është Mesdheu perëndimor. Valët arritën në bregdetin francez brenda rreth një ore e pesëmbëdhjetë minutash, duke shkaktuar rënie të nivelit të detit, rryma të fuqishme, vorbulla dhe dëme në varkat e ankoruara në porte. Në disa raste u vëzhguan luhatje që varionin nga 50 centimetra deri në një metër e gjysmë. Në tokë, dikush mund ta kishte konsideruar këtë si një dukuri të çuditshme të detit; megjithatë, në porte, uji e kishte ndryshuar tashmë ritmin e tij.
Aspekti më shqetësues ka të bëjë me kohën. Nëse një cunami e ka origjinën larg – për shembull, përgjatë bregdetit të Afrikës së Veriut – Riviera Franceze mund të ketë dhjetëra minuta në dispozicion për të reaguar. Nëse ai e ka origjinën pranë, në Detin Ligur ose si pasojë e një rrëshqitjeje dheu nënujore afër bregut, valët mund të mbërrijnë në më pak se dhjetë minuta. Në raste të tilla, teknologjia lëviz shpejt, por edhe deti lëviz po aq shpejt. Një sistem tradicional paralajmërimi, sado efikas të jetë, mund ta gjejë veten në një garë për të arritur valën. Që nga viti 2012, Franca drejton CENALT-in – qendrën kombëtare të paralajmërimit për cunami – e cila është pjesë e sistemit ndërkombëtar të koordinuar nga UNESCO-ja për Mesdheun dhe Atlantikun Verilindor. Detyra e saj është të përcjellë mesazhe paralajmëruese te autoritetet franceze brenda pesëmbëdhjetë minutave nga një tërmet me potencial për të shkaktuar cunami. Ajo funksionon mirë për ngjarje të mëdha sizmike të dallueshme, veçanërisht për ato që ndodhin në distanca më të mëdha. Për cunamitë lokalë – ata që gjenerohen pikërisht aty ku ndodhemi – parandalimi kalon në nivel lokal: përmes tabelave informuese, hartave, rrugëve të evakuimit, ushtrimeve praktike, shkollave të përgatitura dhe qytetarëve të aftë për të njohur një tërmet të ndjerë në bregdet apo tërheqjen e papritur të detit.
Në Nicë dhe përgjatë Rivierës Franceze, puna më praktike përfshin përdorimin e hartave. Zonat e evakuimit, të përcaktuara nga autoritetet franceze dhe Universiteti i Montpellier-it, marrin parasysh lartësinë mbi nivelin e detit, distancën nga deti dhe të dhënat historike: zonat me lartësi nën 5 metra që ndodhen brenda një rrezeje prej 200 metrash nga bregu, duke u shtrirë deri në 500 metra përgjatë grykëderdhjeve të lumenjve. Ky perimetër përfshin zona të dendura urbane dhe të frekuentuara, plot gjallëri e njerëz.
Shifrat e bëjnë çështjen më pak abstrakte. Duke përfshirë Korsikën, vija bregdetare franceze në Mesdhe shtrihet në rreth 1.700 kilometra, përfshin 187 bashki dhe mund të prekë të paktën 164.000 banorë. Në kulmin e verës, popullsisë rezidente i shtohen deri në 835.000 pushues. Në zonën metropolitane Nice-Côte d’Azur, vlerësimet tregojnë se numri i njerëzve në plazh varion nga 10.000 në 87.000, në varësi të stinës dhe orës së ditës. Kjo përbën një ndryshim të madh, pasi evakuimi i një plazhi pothuajse të zbrazët në orët e para të mëngjesit është një detyrë krejtësisht e ndryshme nga evakuimi i një plazhi të tejmbushur në muajin gusht.
Kjo është arsyeja pse planet e evakuimit studiohen në terren, metër pas metri. Faktorët që merren parasysh përfshijnë pjerrësinë e terrenit, kalimet nën nivelin e rrugës, shkallët dhe pikat e ngushta, si dhe shpejtësitë e ndryshme të lëvizjes së një të rrituri në formë të mirë fizike, një fëmije, një të moshuari, një turisti të çorientuar me sandale plazhi dhe një familjeje të ngarkuar me çanta. Strategjia e hartuar për Nicën dhe zonat përreth ka identifikuar gati njëqind pika strehimi jashtë rrezes së valëve, si dhe rrugët më efikase për të mbërritur atje sa më shpejt të jetë e mundur. Këtu, fjala “strehim” humbet çdo ngjyrim dramatik dhe shndërrohet në diçka shumë të thjeshtë: të dish se ku të shkosh përpara se të lindë nevoja reale.
Në janar të vitit 2024, Kana (Cannes) mori certifikimin “Tsunami Ready” (Gati për Cunam) nga UNESCO-IOC, duke u bërë bashkia e parë në Francën kontinentale – dhe në rajonin e Atlantikut Verilindor-Mesdheut – që e arrin këtë sukses. Programi bazohet në 12 tregues që përfshijnë vlerësimin e rrezikut, gatishmërinë dhe reagimin, ndërsa certifikimi rinovohet çdo katër vjet. Deshaies, në Guadeloupe, e kishte nisur tashmë këtë rrugëtim. Nica po lëviz në të njëjtin drejtim, me platforma informacioni, harta interaktive dhe një kulturë evakuimi që duhet të bëhet po aq rutinë sa leximi i tabelës “dalje emergjence” në një kinema.
Edhe Italia është pjesë e kësaj historie
Për Italinë, kjo çështje prek realitetin e saj të drejtpërdrejtë. Italia ka vija të gjata bregdetare, qytete bregdetare, porte, ishuj, vullkane aktive, zona sizmike dhe një sezon turistik që i shndërron disa pjesë të plazhit në korridore të mbushura me njerëz. Sistemi kombëtar i paralajmërimit për cunami të shkaktuar nga tërmetet në Mesdhe njihet si SiAM; ai u krijua me një direktivë të datës 17 shkurt 2017 dhe përfshin Departamentin e Mbrojtjes Civile, INGV-në dhe ISPRA-n. Qendra e Paralajmërimit për Cunami e INGV-së vlerëson potencialin e tërmeteve për të shkaktuar cunami; ISPRA ofron të dhëna në kohë reale nga rrjeti i matësve të nivelit të detit; ndërsa Mbrojtja Civile shpërndan mesazhet që aktivizojnë sistemin kombëtar.
ISPRA gjithashtu menaxhon një portal që përmban harta të përmbytjeve nga cunami për brigjet italiane, duke përcaktuar zonat e alarmit dhe të evakuimit bazuar në skenarë të ndryshëm tërmetesh. Këto janë padyshim mjete teknike, por ato përcjellin një mesazh shumë praktik: rreziku i cunamit në Mesdhe nuk kufizohet vetëm te raportet e ekspertëve francezë apo te stërvitjet në Côte d’Azur. Ai është pjesë e një sistemi të përbashkët, ku një tërmet nënujor mund të prekë brigje të ndryshme në vende të ndryshme brenda një harku kohor shumë të shkurtër.
Kufizimi themelor mbetet i njëjtë. Sistemet e paralajmërimit funksionojnë mirë kur ka kohë të mjaftueshme për të matur, llogaritur, transmetuar, marrë informacionin, vendosur dhe nisur procedurat. Në rastin e një rrëshqitjeje lokale dheu nënujore ose të një ngjarjeje që ndodh shumë pranë bregut, një paralajmërim zyrtar mund të mbërrijë pasi goditja fillestare të ketë ndodhur tashmë. Kjo është arsyeja pse shenjat natyrore paralajmëruese mbeten jetike: një lëkundje e fortë ose e zgjatur pranë detit, tërheqja e papritur e ujit, rryma të pazakonta, zhurma të çuditshme apo varka që lëvizin në mënyrë të çrregullt në port. Në raste të tilla, veprimi më i arsyeshëm është largimi nga bregu dhe drejtimi i menjëhershëm drejt zonave më të larta, pa pritur për të përcaktuar nëse deti e ka seriozisht kërcënimin. Kur flasim për situata konkrete, parandalimi nuk kërkon shumë retorikë. Ai nënkupton një tabelë të vendosur siç duhet. Një shkollë që praktikon rrugën e evakuimit. Një plazh me udhëzime të qarta edhe për vizitorët. Një mesazh në telefon që nuk ngatërrohet me një njoftim tjetër të pavlerë. Një familje që e di se pika e takimit ndodhet më lart, përgjatë një rruge specifike, dhe jo thjesht “diku”. Mund të mos jetë aq dramatike sa valët që shihen në filma, por shpëton më shumë jetë.
Rreziku i cunamit në Shqipëri: A jemi të rrezikuar nga një fenom i tillë mesdhetar?
Nëse për vende si Franca apo Italia rreziku i një cunami në Mesdhe është kthyer tashmë në pjesë të protokolleve zyrtare të emergjencës, për Shqipërinë ky mbetet një skenar sa real, aq edhe i nënvlerësuar. Rajoni ynë detar, sidomos baseni i Adriatikut dhe Jonit, bën pjesë në zonat me aktivitet të lartë sizmotektonik në Mesdhe, të lidhur ngushtë me përplasjen e pllakës afrikane me atë euroasiatike.
Çfarë tregojnë studimet dhe e kaluara?
Sipas studimeve shkencore dhe katalogëve të ngjarjeve historike, deti Adriatik dhe ai Jon kanë dëshmuar në të kaluarën lëvizje dhe dallgë të pazakonta të lidhura me tërmetet detare (si ngjarjet e viteve 1633, 1886 apo 1931). Për shkak të afërsisë së zonave aktive sizmike me vijën bregdetare shqiptare, një tërmet i fortë në det mund të gjenerojë valë cunami që mund të mbërrijnë në breg brenda 10 deri në 20 minuta, duke lënë hapësirë minimale kohore për reagim institucional.
Modelet e simuluara për zonat bregdetare të Shqipërisë, siç është rasti i gjirit dhe qytetit të Durrësit, tregojnë se në skenarë të caktuar sizmikë, valët e detit mund të depërtojnë në tokë duke rrezikuar zonat e ulëta fushore dhe densitetin e lartë të popullsisë dhe ndërtimeve që shtrihen përgjatë vijës bregdetare.
Koha e shkurtër dhe sfida e reagimit
Sikurse theksohet në analizat për mbarë Mesdheun, kufiri më i madh mbetet koha. Kur një fenomen nisen pranë bregut tonë, sistemet e ndërlikuara të alarmeve zyrtare rrezikojnë të vënë në lëvizje pas impaktit të parë. Për këtë arsye, në mungesë të një kulture të mirëfilltë të parandalimit të cunamit, ekspertët sugjerojnë se vëmendja duhet të përqendrohet te sinjalet natyrore:
Një lëkundje e fortë ose e gjatë e tokës kur jeni pranë detit.
Një tërheqje e menjëhershme dhe e pazakontë e ujit nga bregu.
Zhurma jonormale ose sjellje e çuditshme e anijeve në porte.
Në raste të tilla, rregulli i artë mbetet i njëjtë si në Kosta Azur apo Itali: mos prit njoftimin zyrtar, por lëviz menjëherë drejt zonave më të larta ose kodrinore. Parandalimi kërkon harta të qarta evakuimi, shkolla të përgatitura dhe një ndërgjegjësim qytetar që e trajton rrezikun e detit me të njëjtën seriozitet si çdo rrezik tjetër natyror.
