Vajza e Aldo Moros përballë gruas që mori pjesë në rrëmbimin e babait të saj...

Agnese Moro, vajza e ish-kryeministrit italian Aldo Moro, do të ulet në të njëjtën tryezë
me Adriana Farandën, ish-anëtaren e Brigadave të Kuqe që mori pjesë në
organizimin e rrëmbimit të babait të saj në vitin 1978. Takimi në Civitavecchia rikthen
në vëmendje një nga ngjarjet më të rënda të historisë italiane dhe përpjekjen
për të ndërtuar dialog mes familjarëve të viktimave dhe atyre që kanë marrë pjesë në dhunën politike.
Dy gra, të lidhura nga një prej kapitujve më të dhimbshëm të historisë moderne të Italisë, do të ulen përballë njëra-tjetrës nesër, në qytetin Civitavecchia, pranë Romës.
Njëra është Agnese Moro, vajza e Aldo Moros, ish-kryeministrit italian dhe një prej figurave më të rëndësishme politike të vendit. Tjetra është Adriana Faranda, ish-anëtare e organizatës terroriste të majtë Brigadat e Kuqe, e cila mori pjesë në përgatitjen e rrëmbimit të tij.
Takimi, i titulluar “Guximi i takimit – Drejtësia restauruese: kujtesa, përgjegjësia dhe pajtimi”, organizohet nga Bashkia e Civitavecchias në Cittadella della Musica. Në diskutim do të marrë pjesë edhe Gherardo Colombo, ish-magjistrat i njohur për përfshirjen në disa nga hetimet më të rëndësishme të historisë gjyqësore italiane.
Por historia që i bashkon këto dy gra nis shumë më herët, në mëngjesin e 16 marsit 1978.
Atë ditë, Aldo Moro po udhëtonte drejt Parlamentit italian, ku pritej një votëbesim për qeverinë e re të Giulio Andreottit. Në rrugën Via Fani të Romës, një komando e Brigadave të Kuqe sulmoi automjetet e tij, vrau pesë pjesëtarët e eskortës dhe rrëmbeu politikanin.
Italia hyri në një krizë të rëndë politike dhe institucionale.
Për 55 ditë, Brigadat e Kuqe e mbajtën Moron të izoluar në një vend të fshehtë, të cilin organizata e quante “burgu i popullit”. Gjatë pengmarrjes, ai shkroi letra drejtuar familjes dhe drejtuesve politikë, duke kërkuar një zgjidhje që do t’i shpëtonte jetën.

Më 9 maj 1978, autoritetet gjetën trupin e tij në bagazhin e një makine Renault 4 të kuqe, të parkuar në Via Caetani, në qendër të Romës, në një zonë simbolikisht pranë selive të Demokracisë Kristiane dhe Partisë Komuniste Italiane.
Brigadat e Kuqe e kishin vrarë pas 55 ditësh pengmarrjeje.
Adriana Faranda nuk ishte pjesë e komandës që kreu sulmin në Via Fani, por kishte marrë pjesë në përgatitjen e operacionit. Gjatë rrëmbimit, ajo dhe Valerio Morucci shërbyen si ndërmjetës për shpërndarjen e komunikatave të Brigadave të Kuqe dhe letrave që Aldo Moro shkruante gjatë izolimit.

Brenda organizatës, Faranda u pozicionua kundër vendimit për ta vrarë pengun, por qëndrimi i saj mbeti në pakicë.
E lindur në vitin 1950 në Tortorici të Sicilisë, ajo ishte përfshirë fillimisht në lëvizjet studentore të vitit 1968 dhe më pas në organizatat e së majtës radikale. Në vitin 1976 iu bashkua Brigadave të Kuqe, duke u bërë një prej figurave të rëndësishme të strukturës së tyre në Romë.
Në fillim të vitit 1979 u largua nga organizata, ndërsa më 29 maj të po atij viti policia e arrestoi.
Gjykatat italiane e dënuan për përfshirjen në veprimtarinë terroriste dhe në çështjen Moro. Gjatë burgimit, Faranda zgjodhi rrugën e shkëputjes nga terrorizmi, duke pranuar përgjegjësitë e saj pa bashkëpunuar në denoncimin e ish-anëtarëve të tjerë.
Ajo rifitoi lirinë në vitin 1994 dhe më pas punoi si fotografe dhe shkrimtare.
Por takimi i 17 nëntorit nuk është hera e parë që Agnese Moro dhe Adriana Faranda përballen me të kaluarën e tyre të përbashkët. Prej vitesh, ato kanë marrë pjesë në një proces dialogu mes ish-pjesëtarëve të organizatave të armatosura dhe familjarëve të viktimave të terrorizmit.
Ky proces nisi në fund të viteve 2000, me ndihmën e ndërmjetësve dhe specialistëve të drejtësisë restauruese. Pjesëmarrësit diskutuan për përgjegjësinë, pasojat e dhunës dhe mundësinë e krijimit të marrëdhënieve të reja, pa kërkuar që viktimat të harronin krimet.
Në qershor 2012, një grup pjesëmarrësish vizitoi së bashku varrin e Aldo Moros. Përvoja e tyre u dokumentua në librin Il libro dell’incontro, të botuar në vitin 2015.
Një vit më vonë, në qershor 2016, Agnese Moro dhe Adriana Faranda morën pjesë në një takim publik në Universitetin e Katanias, kushtuar rrugës së faljes dhe dialogut.
Në atë rast, vajza e politikanit italian shpjegoi se falja nuk është thjesht një ndjenjë, por një vendim. Qëndrimi i saj pasqyron një proces personal që nuk synon të relativizojë përgjegjësinë e autorëve të krimeve, por të krijojë hapësirë për të dëgjuar dhe kuptuar pasojat e tyre.
Pikërisht kjo është tema e takimit të ri në Civitavecchia: drejtësia restauruese, një qasje që nuk e kufizon përgjigjen ndaj krimit vetëm te dënimi penal, por përfshin edhe njohjen e dëmit, marrjen e përgjegjësisë dhe, kur është e mundur, dialogun mes personave të prekur.
Kryebashkiaku Marco Piendibene thekson se drejtësia nuk duhet parë vetëm si përgjigje ndaj shkeljes së ligjit, por edhe si një mundësi që shoqëria të reflektojë mbi plagët e saj dhe të rindërtojë lidhjet njerëzore.
Edhe Corrado Lancia, përgjegjës për mbrojtjen e të drejtave të personave të burgosur, nënvizon se dënimi nuk arrin gjithmonë të riparojë atë që krimi ka shkatërruar. Sipas tij, dialogu nuk nënkupton harrimin apo justifikimin e përgjegjësive.
Në këtë kuptim, takimi i Agnese Moros me Adriana Farandën nuk përfaqëson një pajtim të sapolindur, por vazhdimin e një rruge të gjatë dhe të vështirë, që të dyja e kanë ndjekur prej vitesh.
Dy gratë vijnë nga pozicione krejtësisht të ndryshme në historinë e vitit 1978: njëra humbi babanë, ndërsa tjetra mori pjesë në organizatën që e rrëmbeu dhe e vrau.
Takimi i tyre dëshmon se dialogu mund të zhvillohet edhe përballë krimeve të rënda, pa ndryshuar faktet historike dhe pa zbehur përgjegjësinë e atyre që i kryen.
Më 17 nëntor, në Civitavecchia, ato do të flasin sërish për një histori që ka lënë gjurmë në jetën e tyre dhe në kujtesën kolektive të Italisë. /Pamfleti



